دانلود پایان نامه کارشناسی معماری مسجد به همراه نقشه ها

چکیده معماری مسجد

معماری مسجد الهی کاش خانه ای بسازم که از آن معماری مسجد، نور به آسمان رود و  همچون ستاره ای بر اهل آسمان بدرخشد. معماری مسجد به عنوان اولين دانشگاه اسلامي قرن ها مهمترين مكاني بود كه حلقه هاي علمي در آن تشكيل مي شد وسهمي به سزا در توليد علم داشت. باز كاوي در توليد علم و مقايسه آن با وضعيت موجود در عصر جديد مي تواند ما را با پتانسيل ها و چالش هاي اين نهاد بيشتر آگاه سازد.

چت تلکرام بهم پیام بده بهت موضوع بدم(اینجا کلیک کن)

كيفيت معماري مسجد

و انتخاب طرح هاي سنتي يا نوآورانه از مسائل مورد توجه معماران است. با توجه به تحولاتي كه در طراحي معماری مساجد رخ داده است ، مشخص نيست كه تحولات توانسته باشد حس مكان و تعلق مردم به محيط معنوي معماری مسجد را كه عاملي مهم در ارتباط بهتر افراد با مسجد است را محقق نمايد.

جوانان مهمترين قشر اثر گذار

در آينده جامعه هستند كه گرايش آنها به مسجد در تقويت هويت ديني و تربيت نسل آينده انقلاب اسلامي بسيار موثر است. به عبارت ديگر معماری مسجد در مورد استقرار و گسترش دين و معنويت، رسالت ويژه اي بر دوش دارد كه با جذب جوان به خوبي مي تواند آن را انجام دهد. حضور جوانان در مسجد يكي از مهمترين نقاط قوت مساجد است كه در تحقيق رسالت عظيم ديني اين پايگاه مذهبي بسيار موثر است.

از ایده های اصلی طراحی می توان به محوریت نماز ، امام جماعت (به عنوان حلقه وصل زمین و آسمان)، جذب و حضور پر نقش جوانان ،توليد علم ، بهره گیری از تناسبات حسی، شکلی (تناسبات طلایی به طور ویژه) و معنایی و… اشاره کرد.

مقدمه معماری مسجد

به نام یگانه معمار هستی

هدف از ارائه این رساله ارائه یک راهنمای طراحی مسجد نیست چرا که هم موضوع بحث طراحی نیست و هم در قالب های متعدد مشابهاتی دارد و فقط به لحاظ نشان دادن قسمتی از روند و دلایل طراحی ، خط مشی های اصلی و استنتاجات حاصله این بیان فراهم آمده است . علاوه براین ، باید متذکر شد این  پروژه ، تمرینی است در راه طراحی بنایی در خور شأن مسجد . مطمئن هستم که هر چند نتیجه ی کار مختصر می نماید و بی اشکال نیست ولی اگر نقطه ی قوتی دارد به علت لطف و نظر حضرت حق بوده ، که همانند رشته ای نامرئی مسیر حرکت را باز می نمایاند « چراکه در همه حال پروردگار تواناتر از خود ما بر افکار و اعمال ما می باشد » .

عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ : آنچه را كه انسان نمى‏دانست [ بتدريج به او ] آموخت ( قرآن کریم ، سوره علق(96) ، آیه 5 )

به منظور بیان مبانی نظری

در این رساله سعی کرده ام که از قالب های تکراری و کریشه ای پرهیز نمایم و تا حد امکان برخوردی علت شناسانه با موضوع ( در مورد علت انتخاب ، اجزا سوژه ، روابط ، سلسله مراتب ، تزیینات و … ) داشته باشم ، مسائل را به صورتی مختصر ولی کاربردی و نکته وار بیان دارم و حداقل برای بسیاری از سؤالات ذهنی خود ( و طراحان ) جوابی در خور بیابم ، تا دستمایه ای فراهم شود در حکم کتابچة راهنمای طراحی مسجد .

به دلیل پیوند و در هم تنیدگی بین کار ، رسیدگی به خانواده ، تحصیل ، عبادت ، … و در یک کلمه زندگی در جامعه اسلامی مقیاس طراحی را در حد یک همسایگی گسترش دادم . بعلاوه به منظور پرهیز از درازگویی و انتقال سریع تر و ساده تر مفاهیم سعی در استفاده از تصاویر و ترسیمات گرافیکی در بیان خود بهره برده ام .

مسجد خانة خداست

پس به علت تناسب نزدیکی که بین موضوع طراحی معماری مسجد و احکام دینی و مذهبی ( خواست صاحب خانه ) وجود دارد هر جا که مصادیق آنرا دریافت کردم ، با ذکر منبع آن را بیان نموده ام . البته خود را از داخل و تصرف سهوی و یا بیراهه رفتن مبّرا نمی دانم و نیاز به بازنگری را احساس می کنم ، امیدوارم که قصور بنده در این راه مورد بخشایش درگاه باریتعالی قرار گیرد .

 

قطره ی دانش که بخشیدی ز پیش      متصل گردان به دریاهای خویش

قطره ی علم ست اندر جان من      وارهانش از هوا و ز خاک تن

( مثنوی معنوی مولوی )

 

بخش اول مسجد : شناخت معماری و نحوة رویکرد با سوژه معماری مسجد

فصل اول : مسجد

مسجد  « مکان سجده » محلی جهت عبادت ، خلوت با خدا و تجمع مسلمین است. معماری مسجد ابداً یک بنا نیست بلکه فضایی است جهت عبادت و این در حالی است که برگزاری نماز جماعت حتماً به یک بنای دست ساخت نیاز ندارد . در حدیثی از پیامبر اکرم ( ص ) نقل شده که :  هر جا که نماز بگذارید همانجا مسجد است . ( سادگی ویژگی ماندگار مساجد است ) در یک بیان کلی آن چیزی که مسجد را مسجد می کند فقط دیواری است که به دقت در جهت قبله قرار می گیرد و محصوره ای جهت دار  می سازد .

مسجد بیان طبیعی جامعه ی خدامدار و آینه ای از الگوها و سنت های متمایز معماری محلی است. مسجد از ریشه سَجَد و در معنای وسیعتر در خود قرآن برای اشاره به محل عبادت به کار رفته ولی به تدریج به مکانی خاص تر که جهت برگزاری نمازهای یومیه استفاده می شد اتلاق شد .

 

درباره نیایش

یکی از جنبه های ارجمند روان آدمی نیایش است. نیایش به معنای طلب و درخواست از ذات بی نیاز است و به معنای ویژه آن یکی از وجوه تمایز آدمی با دیگر جانداران است. از گذشته های بسیار دور انسان کارهایی را صرفاً برای خشنودی یک یا چند نیروی نادیدنی انجام می داده و به جای آن از آنها چیزی طلب می کرده است. چگونگی انجام آن کارها و ویژگی های آن وجود نادیدنی، در میان اقوام و فرهنگ های گوناگون بسیار متفاوت بوده است.

درباره نیاز به نیایش

سخن های بسیار گفته شده و از تأثیر آن بر روان آدمی بحث بسیار شده است. گفته شده است که «مذهب عبارت است از رابطه یا معامله یک روح مضطر که در کمال شعور و اراده با قدرتی مرموز که احساس می کند با آن قدرت بستگی داشته و سرنوشتش بدست اوست. این ارتباط با خدا فقط از راه دعا و نماز به درگاه او انجام می گیرد. پس دعا عبارت است از مذهبی که جنبه عمل بخود گرفته است.

دعا و نماز است که مذهب را از همه چیزهایی که شبیه به مذهب و یا نزدیک به آن می باشند مثلا عواطف اخلاقی و یا احساسات جمال پرستی، جدا می سازد. هرگاه مذهب واقعا چیزی باشد که در زندگی عملی ما مورد نیاز است پس باید پاسخگوی آن هم یک چیز عملی باشد، وگرنه چیزهای نظری نمی تواند پاسخ یک مذهب عملی باشد. اگر مذهب به جز آن تلاش اصلی که روح با تمام قوا برای رستگاری خود و رساندن خویش به مبدأ اصلی به کار می برد چیز دیگری باشد، معنایی نخواهد داشت. آن عمل و تلاشی که مذهب انجام می دهد، دعا و نماز است» (جیمز، 155).

«انسان به میزان برخورداری های که در زندگی دارد انسان نیست، بلکه درست به اندازه نیازهایی که در خویش احساس می کند انسان است. سطح تعالی و درجه کمال هر انسانی را با درجه تعالی و کمال نیازهایی که دارد و کمبودهایی که در خود احساس می کند دقیقا می توان اندازه گیری کرد. یعنی هر کسی به میزانی انسان تر است که نیازهای کامل تر، متعالی تر و متکامل تر دارد. آدم های اندک نیازهای اندک دارند، و انسان های بزرگ، نیازهای بزرگ.» (شریعتی، 13).

نیایش در مسجد

«نیایش تنها وسیله ای برای کسب نیازمندی های ما نیست، بلکه خود تجلی یک عشق نیز هست … خداوند، این رمز اعلا که دو معجزه حیات و وجود از او سر زده است، همان گونه که خود را از برابر چشم کسی که جز فهمیدن نمی فهمد، پنهان می دارد. به همان اندازه خود را در برابر کسی که جز دوست داشتن نمی فهمد، آشکار می کند» (همان،11).

دکتر شریعتی اندیشه های الکسیس کارل، انسان شناس مشهور را درباره نیایش چنین بازگو می کند: «کمیت عقل، آنجا که عشق قدم در راه می نهد، در می ماند و چنین به نظر می رسد که نیایش، بلندترین قله تعبیر را، در پرواز عشق از شب ظلمانی عقل پیدا می کند …. هیچ ملتی در تاریخ به سقوط و زوال قطعی نیفتاده است، مگر آنکه از پیش با ترک نیایش خود را برای مرگ آماده کرده باشد …. نیایش عمیق ترین آثار را بر روح و فطرت انسان نیایشگر می گذارد و او را آن چنان رشد می دهد که جامه محیط و وراثت بر او تنگی می کند» (همان، 53).

استاد مطهری

در بحث ارزنده «انسان در قرآن»، هنگامی که ابعاد وجودی انسان را تحلیل می کند و به وجوه مفهومی انسان می رسد چهار وجه را بر می شمارد: علم و دانایی، خیر اخلاقی، جمال و زیبایی و تقدیس و پرستش. ایشان درباره تقدیس و پرستش می نویسد: «یکی از پایدارترین و قدیمی ترین تجلیات روح آدمی و یکی از اصیل ترین ابعاد وجود آدمی حس نیایش و پرستش است. مطالعه آثار زندگی بشر نشان میدهد هر زمان و هر کجا که بشر بوده است،

نیایش و پرستش هم وجود داشته است. چیزی که هست شکل کار و شخص معبود متفاوت شده است. از نظر دینی و همچنین از نظر برخی علمای دین شناس، بشر ابتدا موجود یگانه پرست بوده است و خدای واقعی خویش را می پرستیده است. پرستش بت یا ماده و یا ستاره و یا انسان، از نوع انحراف هایی است که بعداً رخ داده است … حس پرستش که احیانا از آن به حس دینی تعبیر می شود در عموم افراد بشر وجود دارد (مطهری، 16).

پرستش در معماری مسجد

« … انسان در حال پرستش از وجود محدود خویش می خواهد پرواز کند و به حقیقتی پیوند یابد که در آنجا نقص و کاستی و محدودیت وجود ندارد …. عبادت و پرستش، نشان دهنده یک امکان و یک میل در انسان است: امکان بیرون رفتن از مرز امور مادی و میل به پیوستن به افق بالاتر و وسویع تر. چنین میل و چنین عشقی از مختصات انسان است. این است که پرستش و نیایش یکی دیگر از ابعاد مخصوص روح انسان است» (همان، 18).

«تلقی افراد از عبادت یکسان نبوده و متفاوت است. از نظر بخری افراد عبادت نوعی معامله، معاوضه و مبادله کار و مزد است. همانطور که یک کارگر، روزانه نیروی کار خود را برای یک کارفرما مصرف می کند و مزد می گیرد، عابد نیز برای خدا زحمت می کشد و طبعا مزدی طلب می کند که البته آن مزد در جهان دیگر به او داده خواهد شد …. این تلقی از عبادت عامیانه و جاهلانه و به تعبیر بو علی خدانشناسانه است.

تلقی دیگر از عبادت

عارفانه است که بر حسب آن عبادت نردبان قرب است، معراج انسان است، تعالی روان است، پرواز روح است به سوی کانون نامرئی هستی، پرورش استعدادهای روحی و ورزش نیروهای ملکوتی انسانی است، پیروزی روح بر بدن است، عالی ترین عکس العمل سپاسگزارانه انسان است از پدید آورنده خلقت، اظهار شیفتگی و عشق انسان است به کامل مطلق … بر حسب این تلقی، عبادت پیکری دارد و روحی، ظاهری دارد و معنایی.

آنچه به وسیله زبان و سایر اعضاء بدن انجام می شود پیکره و قالب و ظاهر عبادت است. روح و معنای عبادت چیز دیگر است. روح عبادت وابستگی کامل دارد به مفهومی که عابد از عبادت دارد و به نوع تلقی او از عبادت و به انگیزه ای که او را به عادت بر انگیخته است و به بهره و حظی که از عبادت عملا می برد و این که عبادت تا چه اندازه سلوک الی الله و گام برداشتن در بساط قرب می باشد» (مطهری، سری در نهج البلاغه، 84).

از دیدگاه اسلام نیایش

هدف آفرینش است. چون در قرآن آمده که: «و ما خلقت الجن و الانس الالیعبدون» (ذاریات،56). همچنین در قرآن نیایش امری فطری شمرده شده که ریشه در جان و روان ما دارد. گرچه در تاریخ بشر انواع گوناگون عبادت و پرستش را می توان مشاهده کرد و یا آثار آن را یافت. این گونه گونی ها هم در معبودها و هم در شکل عبادت، از رقص و پایکوبی گرفته تا عمیق ترین و لطیف ترین مناجات های اولیاء خدا تغییر می کند.

در قرآن ذکر خدا مایه آرامش دل ها شمرده شده است و آمده: «الا بذکر الله تطمئن القلوب» (رعد،28). و نیز قرآن در آیه ای دلیل عبادت را تشکر از خداوند می داند و می فرماید «اعبدوا ربکم الذی خلقم» (نساء،1) و در آیه ی دیگر به نقش تربیتی عبادت اشاره می کند: «ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر» (عنکبوت،45).

حضرت علی (ع)

بارها در نهج ابلاغه از نماز ویاد خدا سخن به میان آورده اند. ایشان در حدیثی می فرمایند: «خداوند ذکر و یادش را صیقل روح ها قرار داد که گوش های سنگین با یاد خدا شنوا، و چشم های بسته با یاد او بینا شوند» (بحار الانوار، جلد 69، 325).

نیایش از دیدگاه اسلام هررفتار و کرداری را که مایه خشنودی و رضایت خداوند باشد در بر می گیرد. مفهوم ویژه نیایش، راز و نیاز با خداوند و نجوا گفتن با اوست. عبادت در این معنا، اموری همچون نماز، دعا، ذکر و تلاوت قرآن را شامل می شود. درمیان جلوه ها و مصادیق عبادت، «نماز» دارای جایگاهی ویژه است.

هر چند که در دین اسلام

بر خلفاف دین های دیگر، در هر جایگاه پاکی می توان نماز را بر پا کرد و به عبادت خداوند پرداخت، با این همه خداوند مسجد را به عنوان جایگاهی برای نماز گزارادن و یاد خدا تعیین کرده است. چنانکه می فرماید: «در خانه هایی که خداند به تعظیم و بزرگداشت آن فرمان داده و برده شدن نام خویش در آن را خواسته است، مردانی یافت می شوند که صبحگاهان و شامگانهان خدا را تسبیح می گویند. هیچ تجارت و معامله ای آنان را از یاد خداوند و بپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی دارد.

آنان از روزی که دل ها و دیدگان مضطرب و نگران است، در هراسند» (نور، 24). علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می نویسد: «مقصود از «رفع» در این آیه، بالا بردن قدر و منزلت مسجد، یعنی تعظیم و بزرگداشت آن است. اساسا عظمت و بزرگی از آن خداوند است. هرکس به همان میزانی که با خداوند پیوند و نسبت دارد، در عظمت و بزرگی با وی شرکی است. پس اگر خداوند به بزرگداشت چیزی اذن دهد،‌در واقع با توجه به پیوند و ارتباطی است که آن چیز با خداوند متعال پیدا کرده است».

از آنچه گذشت

روشن می شود که راز تعظیم و بزرگداشت مسجد صفتی است که پس از کلمه «مسجد» ذکر شده و آن «بردن نام خداوند در مسجد» است.. درباره معنای کلمه بیوت نیز ایشان می نویسد: «قدر مسلم از معنای آن، همان مساجد است که جایگاهی ویژه برای ذکر نام خداست و به همین منظور بنا شده.» ایشان به هنگام بحث از روایت هایی که پیرامون این آیات وجود دارد نیز با ذکر روایتی می نویسد: «خانه های پیامبران و ائمه (ع) نیز از مصادیق کلمه بیوت است.»

 

مسجد در گذر زمان

واژه مسجد بر گرفته از فعل «سجد» است و در سیر تاریخی خود از عهد باستان تا زمان اسلام معناهایی گوناگن به خود دیده است. معنای نخست آن کاربردی حسی داشته و به خم کردن و فرود آمدن سر بر روی زمین گفته می شده است.

همچنین «سجود» به معنای «سر به زیر افکندن و فروتنی» در انسان و حیوان و جماد مشترک است. راغب اصفهانی در این مرد می گوید: «سجود به معنای سربه زیر انداختن و فروتنی است و آن بر دو قسم است؛ یکی سجود اختیاری که ویژه انسان است و با انجام آن سزاوار ثواب می شود، و دیگری سجود تسخیری که انسان، حیوان و نبات را در بر می گیرد.» بنابراین مسجد به معنای محل سجده کردن و عبادت گاه است.

در قرآن واژه مسجد

برای پرستشگاه های اهل کتاب نیز بکار رفته است. در سوره اسراء آمده که «منزه است آن خدایی که بنده خود را شبی از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که گرداگردش را برکت داده ایم، سر داد» (اسراء، 10). مسجد الاقصی نیایشگاهی با پیشینه ای دراز است. این مسجد در ابتدا کلیسایی بود که به فرمان ژوستینین، امپراطور روم برای حضرت مریم (ع) ساخته شد.

نکته مهمی

که درباره واژه مسجد و رابطه آن با ساختمان مسجد باید گفت این است که نامگذاری نیایشگاه مسلمانان به «مسجد» نشان دهنده آن است که از میان جمیع ارکان نماز، سجده چون نقطه اوج خشوع و خضوع بنده در برابر حق تعالی شمرده می شود، از این رو نیایشگاه را مسجد نامیده اند.

از دیدگاه هنرمندان و معماران مسلمانان

جهان صنع خدا و مسجد صنع بشر و تمثیلی از حیات و هستی است. کل عالم پرستشگاهی برای نیایش معبود است و در همه جای آن می توان بر سجاده همیشه گسترده زمین رو به سوی آن متعالی بی همتا که تمامی موجودات هستی رو به سوی او دارند،‌سربر خاک نهاد و دست طلب و نیاز بلند کرد. شباهت انسان، جهان و معماری رازی است که حکما و هنرمندان مسلمان توانسته اند به حدودی از آن دست یابند. آنان از طریق دل خود به عالم هستی نقاب زده اند و سپس بر اساس طرح الهی به آفرینش جان کوچکتری در دل آن نایل آمده و مسجد را ساخته اند. مسجد خانه خدا و مکانی برای خلوت عبد با معبود و حضور خالصانه در پیشگاه دوست است. مسجد جهانی است که عابد عاشقانه به رازهای جهان دست می یازد و به جهان شناسی عمیق خلقت می پردازد.

بررسی آیاتی از قرآن

که در آن واژه مسجد به کار رفته،‌می رساند که این آیات صرفا متوجه ساختمانی ویژه به نام مسجد نیستند. در آن آیاتی که به ساختمان مسجد اشاره دارند، نیز اشاره ای به ویژگی های کالبدی، فضایی و کلا معماری مسجد نشده است. اگر اعتقاد داشته باشیم که عبادت عملی در مقیاس همه هستی و زمان و مکان و دارای ماهیتی گسترده زیر بنایی و بنیادی است، چنین گستردگی زیر بنایی، برای تجسم فضایی و کالبدی عبادت در اسلام نیز قابل تصور می شود …

پدیده ای به نام مسجد قبل از تعیین کالبدی و شکلی کامل در عالم خارج، زاییده طبیعی و مدلول و معلول تعریف عبادت در اسلام است که فراتر از زمان و مکان خاص قرار دارد. اسلام تصمیم ندارد که الگوی شکل مستقیمی را درباره مسجد تحمیل کند. این از خصوصیات آزادمنشی، مسئولیت بخشی و سیستم گرایی اسلام ناشی می شود که در بسیاری عرصه ها با تبیین مفهوم و معنا، کشف ویژگی های جزئی و مادی مصادیق را بر عهده پیروان صادقی می گذارد که با استفاده از سیستم فکری و بینشی اسلام به یافتن پاسخ ها بپردازند. اصل منابع اسلامی، پلان،‌مقطع،‌یا نمای یک مسجد را ارائه نمی کنند و این اساسا وظیفه دین نیست.

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                                 صفحه

بخش اول : شناخت معماری مسجد و نحوة رویکرد با سوژه …………………………………………. 1

فصل اول : مسجد ……………………………………………………………………………………………………………………. 1

درباره نيايش ……………………………………………………………………………………………………………………………..  2

مسجد در كذر زمان ……………………………………………………………………………………………………………………… 9

مسجد از ديدگاه امام خميني(ره)……………………………………………………………………………………………………… 20

نياز مسجد امروزي…………………………………………………………………………………………………………………….. 34

فصل دوم : معماري مساجد تاريخي و معماري……………………………………………………………………. 47

بررسي تاريخي معماري مسجد ………………………………………………………………………………………………………. 47

خاستگاه معماري مسجد ……………………………………………………………………………………………………………… 48

عناصر و فضاهاي مسجد ………………………………………………………………………………………………………………. 48

ورودی یا درایگاه ……………………………………………………………………………………………………………………….. 62

کریاس یا هشتی ………………………………………………………………………………………………………………………. 62

میانسرا و پیشگاه درونی مسجد « صحن » …………………………………………………………………………………………. 62

ایوان …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 62

پیشان یا ایوان سمت قبله ………………………………………………………………………………………………………… 63

رواق …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 63

شبستان ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 63

گنبد خانه ………………………………………………………………………………………………………………………………. 63

مقصوره …………………………………………………………………………………………………………………………………. 63

طنبی …………………………………………………………………………………………………………………………………… 63

سرداب « شبستان زیر زمینی » …………………………………………………………………………………………………………. 64

مهتابی ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 64

پیشخوان یا جلوخان  ………………………………………………………………………………………………………………….. 64

مناره و گلدسته ………………………………………………………………………………………………………………………… 64

برف انداز ………………………………………………………………………………………………………………………………… 64

فصل سوم : بررسی سبک های مختلف معماری مساجد ایران ……………………………………………. 101

ادامه تقلید از سبک و شکل کالبدی مسجد مدینه …………………………………………………………………………. 102

مساجد شبستانی …………………………………………………………………………………………………………………… 102

مساجد چهار طاقی ………………………………………………………………………………………………………………… 105

مساجد با تالار مستطیل گنبد دار ………………………………………………………………………………………………. 105

مساجد یک ایوانه ………………………………………………………………………………………………………………….. 106

مساجد دو ایوانه ……………………………………………………………………………………………………………………. 106

مساجد چهار ایوانه ………………………………………………………………………………………………………………… 107

در ادامه سیر تحول مساجد ……………………………………………………………………………………………………… 108

طرح کلی مساجد چهار ایوانه …………………………………………………………………………………………………. 109

فصل سوم : بررسی چند نمونه ………………………………………………………………………………………. 51

مسجد کبود تبریز……………………………………………………………………………………………………………… 51

مسجد النبی « اولین مسجد مدینه » ………………………………………………………………………………………………… 51

تغییرات مسجد در زمان پیامبر ………………………………………………………………………………………………………… 54

تغییر قبلة مسلمین ……………………………………………………………………………………………………………………. 54

محراب …………………………………………………………………………………………………………………………………… 55

محل نشستن اصحاب صفه …………………………………………………………………………………………………………… 55

ستون حنانه ……………………………………………………………………………………………………………………………. 55

مسجد امیر تهران ………………………………………………………………………………………………………………… 112

مسجد دانشگاه تهران …………………………………………………………………………………………………………… 114

نتایج مفید در زمینه طراحی ………………………………………………………………………………………………….. 116

فصل چهارم : مباني نظري و برنامه ريزي فضاي مسجد ……………………………………… 62

ويژگي بنيادين مسجد………………………………………………………………………………………………………………….. 62

ويژگي هاي كالبدي مسجد …………………………………………………………………………………………………………… 63

احكام فقهي مسجد …………………………………………………………………………………………………………. 63

ديدگاه طراحان امروزي ……………………………66

برنامه ريزي فضايي ………………………………………………………………………………..66

ويژگي هاي كيفي فضاهاي مسجد ………………………………………………………………………………………………… 66

ويژگي هاي كمي فضا هاي مسجد …………………………………………………………………………………………………. 67

عوامل موثر بر سازماندهي فضاي مسجد ……………………………………………………………………………………………. 67

اقليم …………………………………………………………………………………………………………………………… 68

نور وروشنايي در مسجد ……………………………………………………………………………………………………………….. 68

طراحي صوت در مسجد ………………………………………………………………………………………………………………. 69

ضوابط مكان يابي مسجد…………………………………………………………………………………………………………….. 69

جهت قبله ……………………………………………………………………………………………………………………………… 70

تاسيسات ميكانيكي مسجد………………………………………………………………………………………………………….. 72

الزامات و ضوابط آب و هوایی (اقلیم)……………………………………………………………………………….. 74

نقش مسجد در توليد و پيشرفت علم……………………………………………………………………………………………. 74

بخش چهارم : معرفی بستر پر……………………………………………………………………………………………………. 77

استان فارس …………………………………………………………………………………………………………………………… 77

جغرافیای تاریخی استان فارس………………………………………………………………. 78

مشخصات جغرافیای استان …………………………………………………………………………………….. 79

طوایف و تیره های ساکن استان…………………………………………………………………………… 79

ویژگی های استان………………………………………………….. 81

اقلیم استان………………………………………………………………………………………….. 82

اقلیم استان………………………………………………………………………………… 88

شهرستان شیراز…………………………………………………………………………………………………………… 88

ویژگی های آب و هوای شیراز…………………………………………………………………………… 89

بخش پنجم : طرح معماری بنا……………………………………………………… 97

منابع :……………………………………………………………………….. ……………………. 100

فصل سوم : بررسی سبک های مختلف معماری مساجد ایران …………………………………………. 101

ادامه تقلید از سبک و شکل کالبدی مسجد مدینه …………………………………………………………………………. 102

مساجد شبستانی ……………………….32+

مساجد چهار طاقی ………………………………………………………………………………………………………………… 105

مساجد با تالار مستطیل گنبد دار ………………………………………………………………………………………………. 105

مساجد یک ایوانه …………………………………………………………………………………………….. 106

مساجد دو ایوانه ……………………………………………………………………………………………………………………. 106

مساجد چهار ایوانه ………………………………………………………………………………………………………………… 107

در ادامه سیر تحول مساجد ……………………………………………………………………………………………………… 108

طرح کلی مساجد چهار ایوانه …………………………………………………………………………………………………. 109

بیان گرافیکی روند تحول مساجد در ایران از هستة پلان آتشکده های ساسانی تا مساجد چهار ایوانی …… 110

فصل چهارم : تحلیل و بررسی دو نمونه از مساجد سبک جدید …………………………………….. 111

مساجد با سبک جدید ………………………………………………………………………………………………………….. 111

مسجد امیر تهران ………………………………………………………………………………………………………………… 112

مسجد دانشگاه تهران …………………………………………………………………………………………………………… 114

فصل پنجم : نتیجه گیری های کالبدی …………………………………………………………………………. 116

نتایج مفید در زمینه طراحی ………………………………………………………………………………………………….. 116

نکاتی کاربردی در زمینة طراحی ………………………………………………………………………………………….. 131

پیش خوان ……………………………………………………………………………………………………………………….. 131

سر در مسجد یا آستانه ………………………………………………………………………………………………………… 132

کریاس یا هشتی مسجد ………………………………………………………………………………………………………. 132

دهلیز یا دالان ورودی ………………………………………………………………………………………………………… 133

صحن یا میانسرا ………………………………………………………………………………………………………………. 134

نقش آبنما در صحن ………………………………………………………………………………………………………… 138

موضوع رحمت ………………………………………………………………………………………………………………. 141

تجلی رحمت در قرآن ……………………………………………………………………………………………………… 142

رواق ………………………………………………………………………………………………………………………………142

موضوع زوجیت ……………………………………………………………………………………………………………… 143

فخر مدین ……………………………………………………………………………………………………………………… 143

تقارن ……………………………………………………………………………………………………………………………. 144

مناره و گلدسته ……………………………………………………………………………………………………………….. 145

ایوان سمت قبله « پیشان » ………………………………………………………………………………………………….. 151

دسته بندی انواع گنبد ها …………………………………………………………………………………………………… 151

گنبد و گنبد خانه ……………………………………………………………………………………………………………. 152

دلایل استفاده از قوس جناغی « تیزه دار » در معماری اسلامی ………………………………………………….. 156

محراب …………………………………………………………………………………………………………………………. 157

منبر ……………………………………………………………………………………………………………………………… 158

ویژگیهای ترکیب و یکی کردن محراب و منبر ……………………………………………………………………… 159

شبستان « سر پوشیده » ستوندار ………………………………………………………………………………………….. 159

دلایل استفاده از مدول و پیمون انسانی ………………………………………………………………………………… 164

طاقچه ………………………………………………………………………………………………………………………….. 165

بیان عرفانی توسط مصالح ……………………………………………………………………………………………….. 166

نکاتی در باب استفاده از کاشی ………………………………………………………………………………………… 166

اصول انتخاب مصالح و دلایل شکل اجرا « خشت ، آجر ، کاشی ، سنگ و چوب » …………………… 167

احکام مسجد و مصلا در رساله علمیه آیت الله نوری همدانی و نتیجه گیری های کالبدی از آنها …… 168

احکام مسجد بر اساس استفتائات آیت الله العظمی خامنه ای ………………………………………………….. 171

بخش سوم : مطالعات پیرامونی …………………………………………………………………………….. 182

فصل اول : هنر اسلامی ………………………………………………………………………………………….. 182

هنر اسلامی چیست ؟ …………………………………………………………………………………………………….. 182

ویژگی های هنر اسلامی ……………………………………………………………………………………………….. 182

تقسیم بندی موضوعات اصلی تزئین در هنر اسلامی ……………………………………………………………. 183

سخنی در مورد نقش ریاضیات در هنر ……………………………………………………………………………… 187

سایر عناصر زیبایی شناسی هنر اسلامی …………………………………………………………………………….. 188

فصل دوم : تناسبات طلایی ……………………………………………………………………………………………. 189

آیه ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 189

تناسبات …………………………………………………………………………………………………………………………………. 190

نسبت طلایی ، خدایی ، لاهوتی ………………………………………………………………………………………………….. 191

مارپیچ طلایی « حلزونی » ، پنج ضلعی و مثلث طلایی ، مستطیل طلایی ………………………………………………. 192

فصل سوم : سخنی در باب تزئینات ……………………………………………………………………………………… 193

دلایل استفاده از رنگ آبی و سبز ………………………………………………………………………………………………. 193

نکاتی در مورد تزئینات در معماری اسلامی ، دلایل استفاده و اهمیت آن …………………………………………… 194

فصل چهارم : اصل وحدت  و معماری قدسی اسلامی …………………………………………………………. 199

فصل پنجم : اهمیت فضای خالی در هنر معماری اسلامی ………………………………………………….. 222

بخش چهارم : معرفی بستر پروژه …………………………………………………………………………………. 229

فصل اول : شهرستان سیرجان …………………………………………………………………………………………….. 229

خصوصیات شهرستان سیرجان در یک نگاه ………………………………………………………………………………… 229

آشنایی بیشتر با شهرستان سیرجان « بستر پروژه » …………………………………………………………………………. 230

فصل دوم : شهر سیرجان …………………………………………………………………………………………………….250

سیرجان « مرکز شهرستان » …………………………………………………………………………………………………….. 250

جغرافیای طبیعی ………………………………………………………………………………………………………………….. 250

اقلیم …………………………………………………………………………………………………………………………………. 250

ارتفاعات …………………………………………………………………………………………………………………………… 252

جغرافیای انسانی …………………………………………………………………………………………………………………. 252

خصوصیات جمعیتی ……………………………………………………………………………………………………………. 252

وجه تسمیه ………………………………………………………………………………………………………………………… 254

چگونگی قدمت پیدایش و قدمت تاریخی ………………………………………………………………………………. 254

آثار ابنیه تاریخی و مذهبی ……………………………………………………………………………………………………. 256

فصل سوم : مساجد گمشده در سیرجان قدیم ………………………………………………………………………. 258

فصل چهارم : الزامات و ضوابط آب و هوایی « اقلیم » ………………………………………………………….. 266

بخش پنجم : طرح معماری بنا ……………………………………………………………………………………… 272

فصل اول : برنامه ریزی فیزیکی پروژه ………………………………………………………………………………… 272

ویژگیهای کمی فضا ها « سرانه ها » ……………………………………………………………………………………… 272

دسته بندی جمعیتی کاربران …………………………………………………………………………………………………. 276

دسته بندی سنی کاربران ……………………………………………………………………………………………………… 276

فصل دوم : گزیدة روند پیشرفت طرح ………………………………………………………………………… 278

ایده پردازی های اولیه ………………………………………………………………………………………………………….. 278

پرورش ایده ……………………………………………………………………………………………………………………….. 279

ایدة مسجد ، عبادتگاه مسلمانان ……………………………………………………………………………….. 279

علم اعداد ……………………………………………………………………………………………………………. 281

اسماء الحسنی  ……………………………………………………………………………………………………… 283

قطعه ای از شعر صدای پای آب سهراب سپهری …………………………………………………………. 284

دلایل خلق عالم بر اساس قرآن ………………………………………………………………………………… 285

لایه های شناور در معماری مساجد ایران ……………………………………………………………………. 286

سلسله مراتب ورودی به بنا ………………………………………………………………………………………. 286

رمز پردازی عدد هفت ……………………………………………………………………………………………. 287

اشاره کوتاهی به هفت شهر عشق عطار ………………………………………………………………………. 288

هفت وقفه در صراط ……………………………………………………………………………………………… 291

بیان تصویری مراحل پیشرفت پروژه ……………………………………………………………………………………….. 293

فصل سوم : سیستم سازه و جزئیات عمومی اجرایی ………………………………………………………… 344

سیستم سازه کششی  « شبستان اصلی » ……………………………………………………………………………………… 344

سیستم ابداعی تقویت ساختمان با مصالح بنایی ………………………………………………………………………….. 344

جزئیات مناسب پا شویه ……………………………………………………………………………………………………….. 348

جزیئات عمومی اجرایی …………………………………………………………………………………………………………350

فصل چهارم : تاسیسات مکانیکی ……………………………………………………………………………………….. 352

ضمائم ………………………………………………………………………………………………………………………………. 354

گزیده ای از کتاب کویر دکتر علی شریعتی ……………………………………………………………………………… 354

بررسی دو نشانة مسجد و بانک ………………………………………………………………………………………………. 358

منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 362

نظر خواهی …………………………………………………………………………………………………………………………. 364

ویژگی های کالبدی مساجد

حجم خارجی مسجد هر شکل می خواهد باشد، در ابعاد و نقشه زمین تابع بافت شهر و امکانات موجود است، هر جا که لازم شد و از هر طرف که امکان بود بر سطح مسجد افزوده می شود. هندسه مقهور دستان توانایی معمار و اصول انعطاف پذیری است که هر فرم سرکش را رام می نماید. او با هر زمینی، هندسه لازم را سامان می دهد، بدنه های خارجی را، استوار و متین و هماهنگ با بدنه های سایر ساختمان های شهری و از زمین قیام کرده می سازد،

همچون اندام انسان بر آمده بر زمین، حاشیه زمین دیوارها را از مصالحی می سازد که هم ساختمان را از عوارض طبیعی حفظ کند و هم بدنه ها را از زمین جدا سازد. جرزها را متعادل می کنند، آنچنان که خط آسمان از ظرافت و زیبایی مادی یا معقول خالی نباشد. پنجره به بیرون برای دید، لازم نیست. چرا که باید دیده بر دل نشیند تا بار عام یابد و روزن ها را دور از دسترس دید و منظر انسان و بر بلندا می سازد و با شبکه ها از غلظت و شدت نور آن می کاهند. در مجموع نماسازی بدنه ها ساده، بی پیرایه و در حدی که جدار خارجی از حد یک پوشش و حفاظ برای فضاهای داخلی خارج نشود و چهره بیننده را به سوی ورودی بازگرداند.

الف-ورودی در بدنه های خارجی معماری مساجد

اگرچه بدنه خارجی ساده و بی آلایش باقی می ماند، اما همه جلب توجه و جاذبه خود را به ورودی می بخشد. چرا که انسان را تماشاچی و رهگذر نمی خواهد، خانه خدا برای حضور اوست. هر خانه ای برای اوست، فضای ورودی چون چتری دلپذیر و چون شاخساری سربرهم آورده، برای دعوت و تعظیم حضور انسان آغوش برگشوده است. خط صاف زمین و میلی به شیب دارد و قطره انسانی را به دریا می خواهد. ساقه های آن برآمده و متناسب با حالت قیام انسان است و قوس سر در مظهری از بی نهایت آسمان می شود، سر در از خط آسمان بدنه های مسجد سری برآودره و بر پیکر خود کتبیه های بر فراز، تا ورود بی اذن و نام خدا نباشد.

نور، رنگ، بافت، هندسه

و نقش خاک و سنگ را تزئین کرده و زیبایی کلام قدسی، زیبایی معقول و ملکوتی را بر زیبایی مادی افزون کرده است. نظم هندسی در نمای ورودی، همچون پیکر انسان در خط افق، همه چیز قرینه و همسنگ است حال آن که در محور عمود بر زمین چیزی قرینه نیست، و در مجموع فضای ورودی نمادی است از فضای آفرینش و صورت انسان کامل یعنی از خاک تا خدا. فرو رفتگی درگاه ورودی، متواضعانه انسان را به درون فرا می خواند.

نسبت بلندتر طول به عرض ایوان، ورودی را دلباز و در دسترس قرار می دهد و هندسه برافراشته بدنه ها نهایتاً با هندسه کهکشانی رسمی بندیو مقرنس ها، فضا را از جهان کثرت تا ابدیت و از زمین تا آسمان تمثیل می کند و این همه چتری می شود زیبا و شاخسار و سایه بانی پرشکنج که بر سر انسان خیمه زده است و در مجموع مهمان پذیر، دعوت کننده، امنیت بخش و سلامی به مهربانی لبخند و لطف با خود داراست و صفات جلال و جمال حضرت حق را باهم متجلی نموده است.

ب- جلوگیری از مزاحمت با ایجاد حریم های متعدد

اگر فضای بیرون از معماری مسجد فضای سیر در آفاق است و فضای تحرک و تنوع و تغییر یعنی جهان کثرت و فضای درون باید فضای تأمل و توجه و تذکر و حضور قلب باشد، برای خود آگاهی و سیر در انفس و اگر لازم است مسجد مردمی باشد و در کانون جماعت، پس معمار باید معجزه گری کرده و روز و شب را در کنار هم بدون تزاحم طراحی کند.

حریم ها و مفصل های متعدد و متنوع این شگرد تحیر انگیز را در طراحی معماری ظاهر می کند. علاوه بر دیوارهای قطور در میان ایوان ورودی مسجد ارتفاع کوتاه و قاب متناسب و قطر کافی در گاه های چوبی حریم داخل را حفاظت می کنند. هشتی ها و راهروهای متعدد تاریک و نیمه تاریک، و پیچ و خم های مسیر آن ها به سوی صحن جداسازی کامل فضای بیرونی و درونی را به عهده دارند.

 

پ- تغییر جهت از هندسه آزاد و محورهای متنوع بافت

اگر جهت گیری هندسی در فضاهای عبوری تابع نشیب و فراز زمین و دامنه پر موج و نامنظم طبیعی است و این بی نظمی و کثرت متنوع جهت ها و حتی قطعه بندی های زمین را نیز بی نصیب نگذاشته است و تابع هیچ مرکز و جهت واحدی نیست و نگاه را به هر طرف می کشاند و می گریزد و سیر در آفاق را برای انسان تسهیل می بخشد و زمینه تغییر و تنوع و تکثر دید را فراهم می نماید.

در مسجد جهت (محور) تغییر می کند و این خود بر غنای هندسی بافت می افزاید، جهت وحدت می یابد و تمام هسته های فضایی را به نظمی بر گرد محور فرا می خواند. پلان نظم می یابد و گرد محور قبله تعادل می گیرد و ورودی ها و ایوان ها و فضاهای اصلی و فرعی بر حول این محور ارزش گذاری می شوند. این سرآغاز جداسازی نظم فضایی داخل از خارج بوده و مقدمه ای برای ایجاد توجه، تمرکز و باروری اندیشه، و ورود به هسته های فضاهای داخلی است که دارای تمرکز و استقلال و در عین حال هم جهت قبله می باشند.

ت- تنوع عملکردها و عرصه ها در فضای داخلی

عرصه های داخلی از دو فضای اصلی سرباز و سرپوشیده تشکیل یافته، وقتی بدنه ها از خارج حریم می یابند و روزن ها و پنجره های خارجی به حداقل ممکن می رسندف معمار خود را از منظر آسمان و ظهور و روشنایی و ترنم کوران باد و نگاه به آب و سبزه محروم نمی کند. حیات داخلی این همه را با خود به ارمغان می آورد بی مزاحمت های همجواری فضاهای سرپوشیده محدودیتی ندارند و هر آنچه را که نیازهای مذهبی، فرهنگی و سیاسی و اجتماعی جماعت طالب باشد و ظرفیت ها و امکانات بپذیرند و در موارد مشخصی منع شرعی و کراهت نداشته باشد در جامع قابل جمع است. مدرس ها، حجره ها، کتابخانه ها، حسینیه ها و… مجموع فضاهای مورد نیاز برای امور خدماتی و بهداشتی و غیره…

ث- درجه بندی و اولویت گذاری برای فضاهای داخلی

فضاهای داخلی بر حسب ارزش و جایگاه خود درجه بندی شده و در نقشه همکف جایابی می شوند. محراب و فضاهای عبادی، ایوان های اصلی که محل ورود به شبستان ها و گنبدخانه ها می باشند در کانون محور اصلی حیات با قبله قرار می گیرند، درب ها و ایوان های فرعی تر و رواق تر و ورودی های سایر فضاهای داخلی در محور عرضی حیات و اطراف آنها قرار می گیرند. فضاهای خدماتی و ارتباطی در کنج ها و در دورترین نقطه از محور مرکزی جایابی می شوند. فضاهای خدماتی، بهداشتی، وضوخانه ها، حتی المقدور از صحن اصلی و حیات مرکزی کنار می کشند و در اطراف درب ورودی و حیاط های فرعی و زمین های ناقص جایگزین می گردند، در این نظم و آرامش هندسی آن چه که بیش از همه به چشم می نیشیند، ایوان های اصلی و شبستان های عبادی است.

ج- هندسه به کار رفته در کف شبستان ها

هندسه اصلی هسته های فضایی در همکف مساجد، همچون کعبه و معماری مسجد النبی از مربع آغاز می شود که یک ضلع آن به سمت قبله باشد. در بین بی نهایت اشکال منظم و نا منظم هندسیه مربع مناسبت ترین شکلی است که انسان را از نظر مادی آرام و متعادل نگه می دارد، زیرا اولاً چهار ضلع آن با چهار وجه انسان منطبق می شود و همچون پنج ضلعی یا دایره یا اشکال نامنظم انسان را تشویق به حرکت نمی کند و دوم از آن جا که برآینده طول و عرض و اقطار آن در یک نقطه و در مرکز قرار می گیرند در انسان هیچ نوع جاذبه و حرکت و توجه به اطراف ایجاد نمی کند و با حضور انسان در مرکز فضا، انسان قطب و کانون فضای داخلی می شود.

گسترش این هسته اصلی و بزرگ و کوچک شدن مقیاس آن از هر طرف برحسب شرایط و ضرورت های متفاوت هیچ مانعی نمی یابد و محدودیت و تعیین خاصی از نظر توسعه در هر جهت ندارد و فقط فضاها باید بتوانند اتصال نمازگزار را با جماعت و امام فراهم کنند. این گسترش با توجه به افزودن عناصر فضایی مستقل در کنار فضای اصلی مقیاس و هویت هندسی فضای اصلی را برهم نمی زند. در حالی که شکل کلی شبستان به راحتی با سایر فضاها و بافت محله هماهنگ می گردد.

تناسبات اصلی

عناصر فضایی شبستان مسجد همیشه به تأثیری که شکل مربع بر انسان دارد، نزدیک می شود و اگر شکل دیگری که حداکثر مستطیل می باشد اتفاق افتد به کمک جرزبندی های توازن بخش در جهت طول مستطیل و هندسه فضایی مناسب در سقف ها، معمار سعی می کند در فضا به تأثیر شکل مربع نزدیک شود. و در مجموع فضا را از نظر کالبدی آرام و متعادل گرداند.

در این توسعه و گسترش همیشه هر هسته فضایی استقلال خود را باز می یابد. در حالی که با تمام وسعت لازم با سایر فضاها هماهنگ و هم بستر و هم آغوش و وحدت بخش است. اگر چه صیغه مسجد شرایطی را از نظر حقوق شرعی برای زمین معماری مسجد ایجاد می کند، ولی مبنای آن برای نمازگزار در اتصال انسان به جماعت و امام است و هر جا که در این حلقه، پشت سر امام و در اتصال جماعت و در جهت قبله، درآمدی به حضور بار یافته ای و در محضر حضرت حقی، فقط امام باید خاشع تر باشد و در فرودین ترین نقطه زمین سر بر سجد گذارد.

ج- عناصر اصلی شکل دهنده شبستان

منبر مظهر رابطه هدایت گری و موعظه امام است با امت، بنابراین از این نظر شبستان، به نحوی شکل می گیرد که عامه نمازگزاران بتوانند مخاطب در دسترس و آشنای امام باشند و امام بر منبری فراز می آید تا ذکر را و پیام را بهتر به آنان منتقل نماید و قدرت توجه و تفکر و تعقل مخاطبین را که مقدمه حال دعا و نیایش و حضور قلب است، برانیگزاند و تعهد متقابل امام و امت تسهیل شود و حجت ها تمام، از این بعد محور عمود بر قبله به دلیل جهت صوت و دیدن روی امام رجحان می باید.

صف جماعت

مظهر ارتباط جمعی و بی واسطه همه انسان های مومن با خداست، بنابراین با توجه به استحباب پرکردن صف های جلو و طویل بودن آن و استحباب افزایش نمازگزاران و شرایط شرعی اتصال صفوف، شبستانها و صحن ها در همکف به تبعیت از صفوف نمازگزاران باهم ادغام می شوند و  علی رغم استقلال فضایی خود به صورت منظم از هر طرف گسترش می یابند. از این بعد طولانی تر شدن محور موازی قبله رجحان می یابد، با توجه به رعایت دو بعد فوق که در دو جهت مخالف می باشند، برآیند آنها شکل کلی شبستان ها را باز به شکل مربع نزدیک می گرداند.

محراب یک فضای مستقل نیست، یک نشانه و یک جهت است. به مفهوم یکی بودن هدف و یکی ب ودن سیر تعالی انسان ها، در هر کجا که باشند و هر که باشند، تجلی این مفهوم علی رغم واحد بودن مکانش یعنی خانه کعبه که در فاصله بعید است، و نمود مادی و حضوری ندارد باعث شده است هندسه همکف از تمرکز حول یک نقطه محدود رها شده و حول محورهای عمود بر هم با سرزندگی و آزادی به هر طرف که ضرورت یابد گسترش گیرد و بر استقلال هسته های فضایی و تقدس هم نوای مجموع فضاهای شبستان بیفزاید.

ح- هندسه فضایی شبستان مساجد

هر عنصر فضایی که بر پایه مربع قد می افرازد، تا ارتفاع نزدیک به یک مکعب (تساوی طول و عرض و ارتفاع) بر پیکر جرزها و ستون ها قیام می نماید. ارتفاع این عناصر فضایی از مقیاس انسان دست برافراشته پا می گیرد تا طول و عرض و ارتفاع بزرگترین گنبدخانه ها اما همیشه سقف آنها می خواهد آسمانی باقی بماند.

سقف ها تمثیلی از فضای لایتناهی و کهکشانی آسمان ها می شوند و فضایی که همچون ذات حق نه به تصویر می آید و نه به تصور و چون خیمه حضرت موسی «ع» سینه در انحنای آسمان می گشاید و دامن و چتری بر زمین، در هر حال مرکز ثقل فضا را به داخل برمی گردانند.

اگر زیر پای انسان

صاف بود و هموار، آنچنان که کف پا می طلبد، فضای کهکشانی سقف ها تخیل برانگیز و اندیشه زا می شود و مجموعاً در هر عنصر فضایی کف ها همچون زمین هموار و دست یافتنی. بدنه ها همچون طبیعت بر زمین قیام کرده و سقف ها تمثیلی از آسمان می شود و هماهنگ با شکل و هندسه اندام انسان.

در سطح همه چیز تقریباً قرینه و در ارتفاع هیچ شکلی باهم قرینه نیست و این تنوع و کثرت نهایتاً به خورشید وحدت زا و دایره شمسه ختم می شود. یا به تعبیری از خورشید و دایره واحد و گسترش یابنده همه اشکال و فرم های کثیر ظهور می یابد. همچنان که ظهور ظاهری همه پدیده ها در زمین از ذات نورانی خورشید است و بی وجود او ظلمات شب، سیر از ظاهر به باطن، از زمین به آسمان، از محدود و کثیر به نامحدود و واحد تمثیلی از سیر مخلوق به خالق و حرکت جوهری انسان تلقی می شود که وجه مشترک سیر و سلوک همه مؤمنان از عالمان و هنرمندان و صنعتگران و سایر صنوف می باشد.

اگر دنبال موضوعات مرتبط با فضاهای مذهبی می گردی، اینجا برات کلی پایان نامه دارم : معماری مسجد

دانلود پاورپوینت معماری شناخت سبک های مختلف معماری ایرانی اسلامی